*मध्ययुगीन भारत: भारत आणि जग
• इतिहासाचे प्राचीन, मध्ययुगीन आणि आधुनिक इतिहास असे तीन भाग पडतात.
• इतिहासाचे कालखंड मानवी प्रगतीचे विविध टप्पे आहेत.
• भारताच्या मध्ययुगाची सुरुवात ढोबळभारत आणि जगमानाने इसवी सनाच्या नवव्या शतकाच्या सुमारास होते.
• इसवी सनाच्या अठराव्या शतकाच्या अखेरीस मध्ययुग संपते.
• युरोपात मध्ययुगाचा काळ इसवी सनाचे पाचवे शतक ते अठरावे शतक असा आहे.
*राजकीय सत्तेचे बदलते स्वरूप :
• वर्धन व चालुक्य या प्राचीन व प्रबळ सत्तांचा ऱ्हास होऊन मध्ययुगाच्या सुरुवातीस गुर्जर प्रतिहार, परमार, राष्ट्रकूट, चोळ, पांड्य, होयसळ, यादव यासारख्या प्रादेशिक सत्तांचा उदय झाला.
• नंतरच्या काळात भारतात सुलतानशाही अस्तित्वात आली.
• सोळाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुघल सत्तेची स्थापना होऊन त्यांचा प्रबळ एकछत्री अंमल प्रस्थापित झाला.
• युरोपात इसवी सनाच्या पाचव्या शतकापर्यंत रोमन साम्राज्याची सत्ता होती.
• इ. स. 476 मध्ये रोमन साम्राज्याचा ऱ्हास होऊन प्रादेशिक सत्तांचा उदय झाला.
• कॉन्स्टेंटिनोपल ही रोमन साम्राज्याची राजधानी होती.
• इसवी सनाच्या आठव्या शतकात पश्चिम आशियात अरबांचे साम्राज्य उदयास आले.
*सरंजामशाही:
• मध्ययुगाच्या सुरुवातीस मध्यवर्ती सत्तांचा ऱ्हास होऊन प्रादेशिक सत्तांचा उदय झाला.
• प्रादेशिक सत्तांना लष्करी व अन्य सेवा पुरवण्याचे कार्य सामंतांनी केले.
• पुढे राजाचे नाममात्र सार्वभौमत्व मान्य करून सामंत आपापल्या प्रदेशात स्वतंत्रपणे राहू लागले.
• यातून एक नवी व्यवस्था अस्तित्वात आली. तिला ‘सामंतशाही’ असे म्हणत.
• युरोपातील सामंत आपापल्या प्रदेशात तटबंदी असलेले वाडे बांधून राहत. या वाड्याला ‘गढी’ असे म्हणत.
• सामंतशाहीत शेतकरी ‘भूदास’ झाले. त्यांना कोणत्याही प्रकारचे स्वातंत्र्य नसे.
*युरोपात व्यापारी वर्गाचा उदय :
● मध्ययुगात युरोपचा व्यापार वाढून व्यापारविषयक विविध कामे करणारा व्यापारी वर्ग उदयास आला.
• त्यांचे अनेक देशाशी व संस्कृतींशी संबंध येऊ लागले.
*अरबांचा उदय:
• अरब हे पश्चिम आशियातील अरबांचे रहिवासी आहेत.
• प्राचीन काळात अरब टोळ्याटोळ्यांनी राहात.
• इसवी सनाच्या सातव्या शतकात अरबांच्या जीवनाला मूलगामी कलाटणी मिळाली.
• अरबांनी प्रेषित मुहम्मद यांनी उपदेश केल्याप्रमाणे इस्लामचा स्वीकार केला आहे.
• पैगंबरांच्या नेतृत्वाखाली अरब लोक एकत्र आले.
• पैगंबरांचे वारसदार म्हणजे खलिफा.
• खलिफांच्या काळात अरबांची सत्ता वृद्धिंगत झाली.
• कला, विज्ञान, साहित्य या क्षेत्रात मध्ययुगीन अरबांनी लक्षणीय कामगिरी केली.
• खगोलशास्त्र व गणितविषयक भारतीय कल्पना अरबांमुळे पाश्चात्त्य जगाला परिचित झाल्या.
• कार्डोवा व कैरो यांसारख्या विद्यापीठांची स्थापना झाली.
• ‘बगदाद’ हे त्यांचे राजधानीचे शहर जगातील एक प्रमुख सांस्कृतिक केंद्र बनले.
• इ. स. 712 मध्ये मंहमद बिन कासिम या अरब सेनानीने सिंध प्रांतावर स्वारी केली व तेथील दाहीर राजाचा पराभव केला.
• महंमद बिन कासिमच्या स्वारीमुळे भारत आणि अरब यांचा राजकीय संबंध प्रथमच आला.