केरळ राज्यातील तिरुअनंतपुरम (Thiruvananthapuram) शहरात वसलेले श्री पद्मनाभस्वामी मंदिर हे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध आणि रहस्यमय मंदिरांपैकी एक आहे. हे मंदिर भगवान विष्णूंच्या “अनंतशयन” या रूपात आहे. समुद्रासारखी संपत्ती, प्राचीन वास्तुकला, आध्यात्मिक महत्त्व आणि अद्भुत गुप्त कक्ष यांमुळे हे मंदिर संपूर्ण जगात प्रसिद्ध झाले आहे.
मंदिराचा इतिहास (History of the Temple)
श्री पद्मनाभस्वामी मंदिराचा उल्लेख सांगम काळातील (इ.स.पूर्व 500 ते इ.स. 300) ग्रंथांमध्ये सापडतो. या मंदिराचे नाव “अनंतपुरम” या प्राचीन नावावरून पडले आहे. इतिहासकारांच्या मते, या मंदिराचा प्रारंभिक काळ द्रविडीय स्थापत्यकलेच्या सुरुवातीच्या टप्प्यांशी संबंधित आहे.
त्रावणकोर राज्याचे राजे, विशेषतः मर्तंड वर्मा राजा (Marthanda Varma) यांनी या मंदिराचे पुनर्निर्माण 18व्या शतकात केले. त्यांनी 1750 मध्ये “त्रावणकोर राज्य देवाच्या सेवेत अर्पण केले आहे” अशी घोषणा करून राज्यच भगवान पद्मनाभस्वामी यांना समर्पित केले. त्यानंतर राजघराणे स्वतःला ‘पद्मनाभ दास’ (सेवक) म्हणून ओळखू लागले.
देवतेचे स्वरूप (Deity and Idol)
मंदिरातील मुख्य म्हणजे भगवान विष्णू, जो येथे अनंतशयन मुद्रा (Anantha Shayanam) — म्हणजेच शेषनागावर विसावलेल्या स्थितीत दिसतो.
विष्णूची मूर्ती अत्यंत भव्य असून ती 12 फूट लांब आहे. मूर्ती तीन वेगवेगळ्या दारांमधून पाहावी जाते:
1. पहिले दार – विष्णूचे मुख आणि छाती,
2. दुसरे दार – नाभीवर उगवलेले पद्म (कमळ) आणि त्यावर बसलेले ब्रह्मदेव,
3. तिसरे दार – पायांचा भाग.
ही मूर्ती सलगरम दगड (Salagram Shila) पासून बनलेली आहे, जी गंडकी नदीकाठावरून आणली गेली.
स्थापत्यकला (Architecture)
पद्मनाभ मंदिर द्रविड शैलीत बांधलेले असून त्याचे गोपुरम (मुख्य प्रवेशद्वार) 100 फूट उंच आहे. मंदिराच्या परिसरात सुंदर कोरीव काम, शिल्पे आणि शिलालेख आहेत.
मंदिरातील मंडप, दीपस्तंभ, आणि अंतःपुर यांचे सौंदर्य अद्भुत आहे. संपूर्ण परिसरात प्राचीन दक्षिण भारतीय मंदिरकलेचा परिपूर्ण नमुना दिसतो. मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी फक्त हिंदूंनाच परवानगी आहे; परंतु बाहेरील वास्तू सर्वांसाठी खुली आहे.
धार्मिक महत्त्व (Religious Importance)
पद्मनाभस्वामी मंदिर हिंदू धर्मातील 108 दिव्य देशमांपैकी (Divya Desams) एक आहे. या सर्व ठिकाणी विष्णूंच्या वेगवेगळ्या रूपांची पूजा केली जाते.
दरवर्षी येथे होणारी पंगु उत्सवम, लक्षदीपम आणि अट्टकल कलशम ही प्रमुख सण आहेत. मंदिरातील धार्मिक विधी त्रावणकोर राजघराण्याच्या परंपरेनुसार आजही पार पाडले जातात.
पद्मनाभ मंदिराची संपत्ती (The Wealth of the Temple)
2011 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशानुसार मंदिरातील गुप्त तिजोऱ्या (Vaults) उघडण्यात आल्या. त्या वेळी सापडलेली संपत्ती जगातील सर्वात मोठ्या धार्मिक खजिन्यांपैकी एक मानली जाते.
या तिजोऱ्यांमध्ये सापडलेली संपत्ती:
सुवर्णमुद्रा,
हिरे-जडित अलंकार,
सोन्याच्या पट्ट्या आणि पुतळे,
प्राचीन सोन्याचे दागिने,
दुर्मिळ रत्ने आणि अलंकार.
या संपत्तीचे अंदाजे मूल्य एक लाख कोटी रुपयांपेक्षा जास्त असल्याचे सांगितले जाते.
अद्याप एक गुप्त तिजोरी (Vault B) उघडण्यात आलेली नाही, कारण ती “शापित” असल्याचा विश्वास आहे.मंदिरातील संपत्तीवर वेळोवेळी टीकाही झालेली आहे.अशी संपत्ती शैक्षणिक, आरोग्य अशा विधायक कामासाठी वापरली जावी.
गुप्त तिजोरी आणि रहस्य (Mystery of the Secret Vault)
Vault B ही मंदिरातील सर्वात गूढ आणि रहस्यमय तिजोरी मानली जाते. स्थानिक परंपरेनुसार, ती तिजोरी उघडण्याचा प्रयत्न केल्यास अनर्थ होतो. अनेक प्रयत्न झाले परंतु ती तिजोरी उघडण्याचा मार्ग अद्याप गुप्तच राहिला आहे.
काही अभ्यासकांच्या मते, ती तिजोरी प्राचीन सुरक्षा यंत्रणा किंवा सापळे वापरून बांधलेली असू शकते. त्यामुळे तिच्या आत काय आहे याचा अंदाज फक्त कयासांवरच आहे.
प्रशासन आणि संरक्षण (Administration and Management)
मंदिराचे प्रशासन पूर्वी त्रावणकोर राजघराण्याकडे होते. सध्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशानुसार, राजघराण्याचे प्रतिनिधी आणि सरकारी अधिकारी यांच्या संयुक्त देखरेखीखाली मंदिराचे कामकाज चालते.
संपत्तीचे रक्षण, पूजाविधींचे पारंपरिक पालन, तसेच भक्तांच्या सुरक्षेची काळजी घेण्यासाठी विशेष सुरक्षा व्यवस्था केली गेली आहे.
तिरुअनंतपुरमचे पर्यटन केंद्र (Tourist Attraction)
तिरुअनंतपुरम हे दक्षिण भारतातील एक प्रमुख पर्यटन स्थळ आहे. पद्मनाभस्वामी मंदिराशिवाय येथे कनकाकुन्नू पॅलेस, श्री चित्रा आर्ट गॅलरी, आणि कोवलम बीच ही प्रसिद्ध ठिकाणे आहेत.
मंदिराच्या परिसरात वर्षभर हजारो पर्यटक आणि भक्त भेट देतात. केवळ धार्मिक कारणांमुळे नव्हे, तर वास्तुकला आणि इतिहास जाणून घेण्यासाठीही येथे लोक येतात.
श्री पद्मनाभस्वामी मंदिर हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नसून भारताच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वैभवाचे प्रतीक आहे. हे मंदिर भक्ती, श्रद्धा, आणि गूढतेचे अद्भुत मिश्रण आहे.
भगवान विष्णूंच्या चरणी त्रावणकोर राजांनी अर्पण केलेले हे राज्य आजही “देवाचे राज्य” म्हणून ओळखले जाते. पद्मनाभ मंदिराचे सौंदर्य, इतिहास आणि रहस्य यामुळे ते भारतातील सर्वात विलक्षण धार्मिक स्थळांपैकी एक ठरते.