पडवळ (Snake Gourd) ही भारतातील अनेक भागांत आवडीने खाल्ली जाणारी पौष्टिक आणि सहज पचणारी भाजी आहे. लांबट आकाराची, हिरव्या रंगाची आणि पाण्याचे प्रमाण अधिक असलेली ही भाजी विशेषतः उन्हाळ्यात आणि पावसाळ्यात आहारात वापरली जाते. पडवळाची भाजी, भरित, कोशिंबीर तसेच विविध पारंपरिक पदार्थ तयार केले जातात.
पडवळ चवीला सौम्य असल्यामुळे लहान मुलांपासून ज्येष्ठांपर्यंत अनेकांना ती सहज खाता येते. शरीराला पाणी, जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि तंतुमय पदार्थ मिळवून देणारी ही भाजी संतुलित आहाराचा चांगला भाग ठरू शकते.
पडवळ म्हणजे काय? | What is Snake Gourd?
पडवळ ही Cucurbitaceae या कुळातील भाजी आहे. इंग्रजीत तिला Snake Gourd असे म्हणतात. तिचे शास्त्रीय नाव Trichosanthes cucumerina आहे.
पडवळाची फळे साधारणपणे लांब आणि बारीक असतात. काही जातींची फळे खूपच लांब वाढतात. कोवळ्या पडवळाचा स्वयंपाकात प्रामुख्याने वापर केला जातो.
पडवळातील पौष्टिक घटक | Nutritional Value of Snake Gourd
पडवळामध्ये पाण्याचे प्रमाण चांगले असते. त्यासोबत आहारातील तंतू, काही जीवनसत्त्वे आणि खनिजे मिळतात.
पडवळामध्ये प्रामुख्याने पुढील पोषक घटक आढळतात:
पाणी,आहारातील तंतू (Dietary Fiber),जीवनसत्त्व C,
काही प्रमाणात जीवनसत्त्वे B, समूहातील घटक,पोटॅशियम,
कॅल्शियम,मॅग्नेशियम,फॉस्फरस ,
अल्प प्रमाणात प्रथिने,
पडवळात कॅलरी तुलनेने कमी असल्यामुळे हलका आणि संतुलित आहार घेणाऱ्या व्यक्तींसाठी ती उपयुक्त भाजी ठरू शकते.
पडवळ खाण्याचे फायदे | Benefits of Snake Gourd
1 पचनक्रियेसाठी पडवळ उपयुक्त आहे. पडवळामध्ये आहारातील तंतू असतात. तंतूमुळे पचनक्रिया सुरळीत होण्यास मदत होते आणि आहारातील तंतूंच्या सेवनामुळे शौचास होणाऱ्या त्रासातही फायदा होऊ शकतो.
2 शरीराला पाणी मिळण्यास मदत होते.पडवळामध्ये पाण्याचे प्रमाण जास्त असल्याने शरीरातील द्रवपदार्थांची गरज भागविण्यास ती आहारातून हातभार लावते. मात्र शरीरातील पाण्याची कमतरता भरून काढण्यासाठी फक्त भाजीवर अवलंबून राहू नये; पुरेसे पाणी पिणेही आवश्यक आहे.
3 वजन नियंत्रणासाठी आहारात पडवळ उपयोगी पडेल.
पडवळ ही तुलनेने कमी कॅलरीची भाजी आहे. त्यामुळे वजन नियंत्रित ठेवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तींना योग्य प्रमाणात पडवळ आहारात समाविष्ट करता येते.
मात्र पडवळात तेल, खोबरे किंवा इतर जास्त कॅलरीचे पदार्थ मोठ्या प्रमाणात वापरल्यास तयार पदार्थाची एकूण कॅलरी वाढू शकते.
4 हृदयासाठी उपयुक्त आहाराचा भाग म्हणून पडवळ वापरता येते.
पडवळातील पोटॅशियम आणि तंतू यांसारखे पोषक घटक हृदयासाठी योग्य असलेल्या संतुलित आहाराचा भाग होऊ शकतात. हृदय निरोगी ठेवण्यासाठी मात्र संपूर्ण आहार, नियमित व्यायाम आणि जीवनशैली महत्त्वाची असते.
5 रोगप्रतिकारक शक्तीसाठी पडवळ पोषक आहे.
पडवळामध्ये जीवनसत्त्व C आणि इतर सूक्ष्म पोषक घटक आढळतात. जीवनसत्त्व C शरीराच्या सामान्य प्रतिकारशक्तीच्या कार्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
6 बद्धकोष्ठतेमध्ये आहारातून मदत होते.पडवळातील तंतू आणि पाण्याचे प्रमाण पचनसंस्थेसाठी फायदेशीर ठरू शकते. तंतूमुळे मलाचा आकार आणि मऊपणा टिकवण्यास मदत होते.
7 उन्हाळ्यात हलका आहार म्हणून पडवळ वापरता येते.
पाण्याचे प्रमाण अधिक आणि चवीला सौम्य असल्यामुळे उन्हाळ्यात पडवळाची हलकी भाजी आहारात घेणे अनेकांना सोयीचे वाटते.
8 त्वचा आणि केसांसाठी अप्रत्यक्ष फायदा होतो.
पडवळातील जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि पाण्याचे प्रमाण शरीराच्या एकूण पोषणासाठी उपयोगी ठरते. संतुलित आहाराचा नियमित भाग म्हणून भाज्यांचे सेवन त्वचा आणि केसांच्या आरोग्यासाठीही महत्त्वाचे आहे.
पडवळाची भाजी कशी करावी?
पडवळाची साधी भाजी करण्यासाठी पडवळ स्वच्छ धुऊन त्याचे तुकडे करावेत. त्यामध्ये फोडणी, कांदा, लसूण, हिरवी मिरची, हळद आणि आवश्यकतेनुसार मसाले घालून भाजी शिजवता येते.
पडवळाची भाजी बनवताना अतिरिक्त तेल आणि मीठ टाळल्यास ती अधिक आरोग्यदायी राहते.
पडवळाची भाजी पुढील प्रकारेही करता येते:
पडवळाची साधी भाजी, पडवळ-बटाटा भाजी,पडवळाची भरित,पडवळाची आमटी,पडवळाची डाळ,
पडवळाची कोशिंबीर,पडवळाची भाजी आणि कडधान्यांची उसळ
पडवळाच्या बिया खाव्यात का?
कोवळ्या पडवळातील बिया सामान्यतः स्वयंपाक करताना वापरल्या जातात. मात्र खूप जुने किंवा कडक पडवळ असल्यास त्यातील बिया कठीण होऊ शकतात. अशा वेळी बिया काढून टाकणे अधिक सोयीचे ठरते.
पडवळ निवडताना काय पाहावे?
बाजारातून पडवळ घेताना पुढील गोष्टी लक्षात घ्याव्यात:
पडवळ ताजे आणि टवटवीत असावे.साल अतिशय मऊ पडलेली किंवा काळवंडलेली नसावी.
बुरशी किंवा कुजलेले डाग नसावेत.शक्यतो कोवळे पडवळ निवडावे.खूप सुकलेले किंवा सुरकुतलेले पडवळ टाळावे.
पडवळ खाताना कोणती काळजी घ्यावी?
पडवळ ही सामान्यतः खाण्यासाठी वापरली जाणारी भाजी आहे. मात्र कोणतीही भाजी खाताना तिची ताजेपणा आणि स्वच्छता महत्त्वाची आहे.
अत्यंत कडू चव असलेले पडवळ किंवा पडवळाचा रस सेवन करू नये. कडूपणा असामान्य वाटल्यास ते फळ वापरणे टाळणे योग्य आहे.
विशिष्ट आजारासाठी आहारात बदल करायचा असल्यास डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.
पडवळ आणि मधुमेह
पडवळ ही कमी कॅलरीची आणि तंतू असलेली भाजी असल्यामुळे संतुलित आहाराचा भाग म्हणून मधुमेह असलेल्या व्यक्तीलाही ती घेता येऊ शकते. मात्र पडवळ मधुमेह बरा करते किंवा रक्तातील साखर कमी करण्याचे औषध म्हणून काम करते, असा दावा योग्य नाही.
मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी एकूण आहार, औषधे आणि डॉक्टरांचा सल्ला यानुसार आहाराचे नियोजन करावे.
पडवळ आणि वजन कमी करणे
वजन कमी करण्यासाठी एखादी एकच भाजी किंवा एकच पदार्थ जादूची उपाययोजना ठरत नाही. मात्र पडवळासारख्या भाज्यांमध्ये पाणी आणि तंतू असतात आणि त्या योग्य पद्धतीने तयार केल्यास कमी कॅलरीच्या आहाराचा भाग बनू शकतात.वजन नियंत्रणासाठी पडवळासोबत डाळी, कडधान्ये, संपूर्ण धान्ये, फळे आणि इतर भाज्यांचा समतोल आहार घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
पडवळ रोज खावी का?
पडवळ आवडत असल्यास ती नियमित आहारात घेता येते. मात्र फक्त एकाच भाजीवर अवलंबून राहण्यापेक्षा वेगवेगळ्या रंगांच्या आणि प्रकारांच्या भाज्यांचा आहारात समावेश करणे अधिक चांगले.
__________________
पडवळ ही साधी, स्वस्त आणि पौष्टिक भाजी असून तिच्यामध्ये पाण्याचे प्रमाण, आहारातील तंतू आणि विविध सूक्ष्म पोषक घटक आढळतात. पचनक्रिया, शरीरातील द्रवपदार्थांचे संतुलन आणि वजन नियंत्रणासाठी योग्य आहाराचा भाग म्हणून तिचा उपयोग होऊ शकतो.
पडवळ कोणत्याही एका आजारावर औषध नाही; मात्र संतुलित आणि विविधतापूर्ण आहारात तिचा समावेश नक्कीच फायदेशीर ठरू शकतो. एक काळ असा होता की पडवळ फक्त पावसाळ्यात उपलब्ध असायचे.आता सदासर्वकाळ पडवळ बाजारात उपलब्ध असते.