भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास म्हटला की आपल्या डोळ्यांसमोर महात्मा गांधी, भगतसिंग, सुभाषचंद्र बोस, लोकमान्य टिळक यांच्यासारख्या महान क्रांतिकारकांची नावे येतात. मात्र, इंग्रजांच्या अन्यायाविरुद्ध स्वातंत्र्याची पहिली ठिणगी जंगलात, डोंगरदऱ्यांत आणि आदिवासी पाड्यांवर पेटवणारा एक तेजस्वी क्रांतिकारक म्हणजे भगवान बिरसा मुंडा! अवघे २५ वर्षांचे आयुष्य लाभलेल्या या तरुणाने आपल्या विचारांनी, धैर्याने आणि संघर्षाने ब्रिटिश साम्राज्याला हादरवून सोडले. त्यांचे जीवन म्हणजे अन्यायाविरुद्ध लढण्याची, स्वाभिमानाने जगण्याची आणि आपल्या मातृभूमीवर प्रेम करण्याची प्रेरणादायी गाथा आहे.
जन्म आणि संघर्षाची सुरुवात
१५ नोव्हेंबर १८७५ रोजी झारखंडमधील उलिहातू या छोट्याशा गावात बिरसा मुंडा यांचा जन्म झाला. त्यांचे बालपण अत्यंत गरिबीत गेले. घरची परिस्थिती बेताची होती. लहानपणापासूनच त्यांनी जंगल, निसर्ग आणि आदिवासी समाजाचे जीवन जवळून अनुभवले. आदिवासींच्या जमिनी हिसकावून घेणे, त्यांच्यावर अन्याय करणे, त्यांना वेठबिगारी करायला लावणे आणि त्यांच्या परंपरांवर आघात करणे, हे सर्व त्यांनी स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले.
अन्यायाविरुद्ध पेटलेला स्वाभिमान

एकदा बिरसा यांनी पाहिले की, आदिवासी पिढ्यान्पिढ्या ज्या जमिनीवर शेती करीत होते, त्याच जमिनीवर त्यांचा हक्क नाकारला जात होता. ब्रिटिश अधिकारी, जमीनदार आणि सावकार यांच्या अन्यायामुळे आदिवासींचे जीवन उद्ध्वस्त होत होते. स्वतःच्या जंगलात राहणाऱ्या माणसाला त्याच जंगलातील साधनसंपत्ती वापरण्यासाठी परवानगी घ्यावी लागत होती.
या अन्यायाने बिरसा अस्वस्थ झाले. त्यांनी ठरवले की, आपल्या समाजाला गुलामगिरीतून मुक्त करायचे. त्यांनी लोकांना एकत्र आणण्यास सुरुवात केली. अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता आणि सामाजिक अनिष्ट प्रथांपासून दूर राहण्याचे आवाहन केले. स्वच्छता, शिक्षण, एकता आणि स्वाभिमान यांचा संदेश दिला.
त्यांनी लोकांना शिकवले की, आपण गरीब असलो तरी दुबळे नाही; आपण आदिवासी असलो तरी आपले हक्क कमी नाहीत. हा विचार त्या काळात क्रांतिकारी होता.
उलगुलान’ : अन्यायाविरुद्धचा महान उठाव
बिरसा मुंडा यांच्या जीवनातील सर्वांत प्रेरणादायी अध्याय म्हणजे ‘उलगुलान’! उलगुलान म्हणजे महान उठाव किंवा मोठी क्रांती.
त्यांनी आदिवासी समाजाला संघटित करून ब्रिटिश सत्ता आणि शोषणकारी व्यवस्थेविरुद्ध संघर्ष उभारला. त्यांच्या एका हाकेला हजारो आदिवासी युवक, महिला आणि पुरुष एकत्र आले. त्यांच्या मनात एकच भावना होती—आपली जमीन, आपले जंगल, आपली संस्कृती आणि आपला स्वाभिमान आपणच जपायचा!
बिरसा मुंडा यांचा संघर्ष केवळ जमिनीच्या हक्कासाठी नव्हता, तर तो माणसाच्या सन्मानाने जगण्याच्या अधिकारासाठी होता. त्यांनी लोकांमध्ये एवढा आत्मविश्वास निर्माण केला की, ब्रिटिश सत्तेलाही या आंदोलनाची दखल घ्यावी लागली.
त्यांचा संदेश होता, अन्याय सहन करणे म्हणजे अन्यायाला बळ देणे. हक्क मिळवायचे असतील तर संघटित व्हा, जागृत व्हा आणि संघर्ष करण्याची तयारी ठेवा.
तुरुंगवास आणि मृत्यू : पण विचारांचा पराभव नाही
बिरसा मुंडा यांच्या वाढत्या लोकप्रियतेने ब्रिटिश सरकार घाबरले होते. १८९५ मध्ये त्यांना अटक करण्यात आली आणि दोन वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा झाली. मात्र तुरुंगाच्या भिंती त्यांच्या विचारांना कैद करू शकल्या नाहीत. तुरुंगातून बाहेर आल्यानंतर त्यांनी पुन्हा समाजाला संघटित करण्याचे काम सुरू केले.
३ मार्च १९०० रोजी ब्रिटिशांनी त्यांना अटक केली. ९ जून १९०० रोजी रांचीच्या तुरुंगात वयाच्या अवघ्या २५व्या वर्षी त्यांचा मृत्यू झाला. त्यांचे शरीर संपले, पण त्यांनी पेटवलेली क्रांतीची मशाल विझली नाही.
बिरसा मुंडा यांचे जीवन विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणेचा अखंड स्रोत आहे. त्यांच्या जीवनातील काही गोष्टी आपण कायम लक्षात ठेवल्या पाहिजेत.
विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायक व्यक्तिमत्त्व
1. परिस्थिती गरीब असली तरी स्वप्ने मोठी असली पाहिजेत.
2. अन्याय करणाऱ्यापेक्षा अन्याय सहन करणारा अधिक दोषी असतो, ही जाणीव ठेवली पाहिजे.
3. शिक्षण हे केवळ नोकरी मिळवण्याचे साधन नसून समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी शस्त्र आहे.
4. एकट्या माणसाचे सामर्थ्य मर्यादित असते; परंतु एकजूट झालेला समाज मोठ्यात मोठ्या सत्तेलाही आव्हान देऊ शकतो.
5. स्वतःच्या संस्कृतीचा, मातीचा, निसर्गाचा आणि स्वाभिमानाचा अभिमान बाळगला पाहिजे.
मित्रांनो, बिरसा मुंडा यांना केवळ इतिहासाच्या पुस्तकातील एक क्रांतिकारक म्हणून पाहू नका. ते एका विचाराचे नाव आहेत, एका संघर्षाचे नाव आहेत आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याच्या धैर्याचे नाव आहेत.
वयाच्या अवघ्या २५व्या वर्षी त्यांनी जे कार्य केले, ते करण्यासाठी अनेकांना संपूर्ण आयुष्य खर्च करावे लागते. आज आपण स्वतंत्र भारतात जन्माला आलो आहोत. आपल्याला शिक्षण घेण्याचे, विचार मांडण्याचे आणि आपल्या स्वप्नांचा पाठपुरावा करण्याचे स्वातंत्र्य मिळाले आहे. या स्वातंत्र्याची किंमत समजून घेणे ही आपली जबाबदारी आहे.
विद्यार्थ्यांनो, तुमच्यापैकी प्रत्येकामध्ये एक बिरसा मुंडा दडलेला आहे. फक्त त्याला जागे करण्याची गरज आहे. तुमच्याकडे तलवार नको, हातात पुस्तक असू द्या. तुमच्याकडे शस्त्र नको, डोक्यात ज्ञान असू द्या. तुमच्या मनात द्वेष नको, समतेचा विचार असू द्या. तुमच्या कृतीत स्वार्थ नको, समाजहिताची भावना असू द्या.
बिरसा मुंडा यांनी आयुष्याची २५ वर्षे जगली; पण त्यांच्या कार्याने त्यांना शतकानुशतके अमर केले.
त्यांचे जीवन आपल्याला एकच संदेश देते—
*”वय महत्त्वाचे नसते, विचार मोठे असले पाहिजेत; आयुष्य किती जगलो यापेक्षा समाजासाठी काय करून गेलो, हे महत्त्वाचे असते!”*
अशा या महान क्रांतिकारकाला, आदिवासी समाजाच्या अस्मितेचे प्रतीक असलेल्या धरती आबा भगवान बिरसा मुंडा यांना विनम्र अभिवादन!
जय बिरसा! जय भारत!