“शिक्षण हे केवळ पदवी मिळविण्याचे साधन नसून समाज बदलण्याचे प्रभावी माध्यम आहे.” या विचाराचा आपल्या कार्यातून प्रत्यय देणारे नाव म्हणजे सोनम वांगचुक. अभियंता, शिक्षणतज्ज्ञ, संशोधक, पर्यावरणप्रेमी, नवोपक्रमक आणि सामाजिक कार्यकर्ते म्हणून त्यांनी भारतासह जगभरात वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. हिमालयातील कठीण परिस्थितीत राहणाऱ्या लोकांचे जीवन अधिक सुसह्य करण्यासाठी त्यांनी विज्ञान आणि स्थानिक ज्ञान यांचा उत्कृष्ट संगम घडवून आणला. त्यांनी विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणात क्रांती घडवली, पर्यावरण संवर्धनासाठी अभिनव तंत्रज्ञान विकसित केले, सीमावर्ती भागातील भारतीय सैनिकांसाठी ऊर्जा-बचतीचे उपाय सुचवले आणि लडाखच्या पर्यावरण व सांस्कृतिक संरक्षणासाठी शांततामय सत्याग्रहाचा मार्ग स्वीकारला.
जीवन परिचय Biography of Sonam wangchuk
सोनम वांगचुक यांचा जन्म १ सप्टेंबर १९६६ रोजी लडाखमधील अल्ची परिसरात झाला. बालपणी त्यांच्या गावात शिक्षणाच्या मर्यादित सुविधा होत्या. सुरुवातीचे शिक्षण मातृभाषेत झाले; नंतर इंग्रजी माध्यमात शिक्षण घेताना त्यांना अनेक अडचणींना सामोरे जावे लागले. या अनुभवामुळे त्यांनी पुढे शिक्षणव्यवस्थेतील त्रुटी ओळखल्या आणि त्या बदलण्याचा निर्धार केला.
दिल्ली येथे अभियांत्रिकीचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी मोठ्या शहरात करिअर करण्याऐवजी आपल्या लडाख प्रदेशात परतण्याचा निर्णय घेतला. स्थानिक समाजाच्या समस्या समजून घेऊन त्या सोडवण्यासाठी विज्ञानाचा उपयोग करणे, हेच त्यांनी आयुष्याचे ध्येय मानले.
शिक्षण क्षेत्रातील क्रांती Revolution in Education
१९८८ मध्ये त्यांनी SECMOL (Students’ Educational and Cultural Movement of Ladakh) या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेचा उद्देश केवळ परीक्षेत गुण मिळवणे नव्हता, तर विद्यार्थ्यांमध्ये आत्मविश्वास, स्वावलंबन, कौशल्य, नेतृत्व आणि सामाजिक जबाबदारी विकसित करणे हा होता.
त्यांनी पारंपरिक पाठांतरावर आधारित शिक्षणाला पर्याय म्हणून “Learning by Doing” ही संकल्पना मांडली. विद्यार्थ्यांनी पुस्तकी ज्ञानाबरोबरच प्रत्यक्ष प्रयोग, शेती, बांधकाम, ऊर्जा निर्मिती, जलव्यवस्थापन आणि उद्योजकता शिकावी, असा त्यांचा आग्रह आहे.
लडाखमधील शाळांमधील अपयशाचे प्रमाण कमी करण्यासाठी त्यांनी Operation New Hope या उपक्रमात महत्त्वाची भूमिका बजावली. या उपक्रमामुळे विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेत लक्षणीय सुधारणा झाली.
विद्यार्थ्यांविषयी त्यांची भूमिका His vison for students
सोनम वांगचुक यांचे मत आहे की प्रत्येक विद्यार्थी बुद्धिमान असतो; मात्र प्रत्येकाची शिकण्याची पद्धत वेगळी असते. परीक्षेतील गुणांवर विद्यार्थ्यांचे भविष्य ठरवणे योग्य नाही. विद्यार्थ्यांनी निसर्गातून शिकावे, प्रयोग करावेत, चुका कराव्यात आणि त्या सुधारत पुढे जावे.
ते मातृभाषेत शिक्षणाला विशेष महत्त्व देतात. त्यांच्या मते, प्राथमिक शिक्षण मातृभाषेत झाल्यास विद्यार्थ्यांची समज वाढते आणि सर्जनशीलता विकसित होते.
पर्यावरणासाठी केलेले संशोधन Innovations for Environment
सोनम वांगचुक यांचे सर्वात प्रसिद्ध संशोधन म्हणजे आइस स्तूप (Ice Stupa).
लडाखमध्ये हिवाळ्यात भरपूर पाणी उपलब्ध असते; परंतु उन्हाळ्यात पाण्याची तीव्र टंचाई भासते. या समस्येवर त्यांनी कृत्रिम हिमनदीची कल्पना विकसित केली. हिवाळ्यातील पाणी उंच फवाऱ्याच्या स्वरूपात गोठवून मोठा बर्फाचा स्तूप तयार केला जातो. हा बर्फ उन्हाळ्यात हळूहळू वितळत राहतो आणि शेतीसाठी आवश्यक पाणी उपलब्ध करून देतो.
या तंत्रामुळे हजारो शेतकऱ्यांना लाभ झाला आहे. हवामान बदलामुळे निर्माण होणाऱ्या पाणीटंचाईवर हा अत्यंत प्रभावी उपाय मानला जातो.
सौरऊर्जेवर आधारित नवकल्पना
लडाखमध्ये तापमान उणे ३० अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली जाते. अशा परिस्थितीत इंधनाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करावा लागतो. सोनम वांगचुक यांनी सौरऊर्जेवर आधारित घरे आणि इमारती विकसित केल्या. या इमारती हिवाळ्यात उबदार आणि उन्हाळ्यात थंड राहतात.
SECMOL परिसरातील अनेक इमारती सौरऊर्जेवर चालतात. त्यामुळे ऊर्जा खर्च कमी झाला असून पर्यावरणाचेही संरक्षण होत आहे.
भारतीय सैनिकांसाठी योगदान Contribution to Indian Soldiers
लडाख आणि सियाचीनसारख्या अत्यंत थंड सीमावर्ती भागात कार्यरत असलेल्या भारतीय सैनिकांना कठोर हवामानाचा सामना करावा लागतो. ही बाब लक्षात घेऊन सोनम वांगचुक यांनी सौरऊर्जेवर आधारित उष्णता व्यवस्थापनाच्या संकल्पना विकसित केल्या.
त्यांनी कमी इंधनात उबदार राहणाऱ्या संरचना, ऊर्जा बचतीच्या इमारती आणि स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठी योगदान दिले. अशा तंत्रज्ञानामुळे दुर्गम भागातील जीवनमान सुधारण्यास मदत झाली.
स्थानिक नागरिकांसाठी संशोधन
त्यांनी स्थानिक लोकांसाठी अनेक पर्यावरणपूरक उपाय विकसित केले.
पाणी साठवण आणि जलव्यवस्थापन water conservation and water management
कमी खर्चातील उबदार घरे
स्थानिक साहित्याचा वापर
सौरऊर्जेवर आधारित जीवनशैली
शाश्वत शेती
त्यांच्या मते विकास म्हणजे मोठमोठ्या इमारती नव्हे, तर स्थानिक लोकांच्या गरजांनुसार टिकाऊ उपाय विकसित करणे.
हवामान बदलाविषयी भूमिका
सोनम वांगचुक वारंवार सांगतात की हिमालय हा भारताचा जलस्रोत आहे. हिमालयातील हिमनद्या वेगाने वितळत आहेत. याचा परिणाम गंगा, सिंधू आणि ब्रह्मपुत्रा यांसारख्या नद्यांवर होऊ शकतो.
त्यामुळे त्यांनी पर्यावरण संवर्धन, जलसंधारण, जंगलांचे संरक्षण आणि शाश्वत विकास यांचा आग्रह धरला आहे. त्यांच्या मते आर्थिक विकास आणि पर्यावरण संरक्षण यांचा समतोल राखणे अत्यावश्यक आहे.
*पुरस्कार आणि सन्मान*
सोनम वांगचुक यांच्या कार्याची राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दखल घेण्यात आली आहे.
२०१८ मध्ये त्यांना आशियातील प्रतिष्ठेचा रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. शिक्षण आणि समाजपरिवर्तनातील योगदानासाठी हा सन्मान मिळाला.
त्यांना Rolex Award for Enterprise, Global Award for Sustainable Architecture, Ashoka Fellowship, CNN-IBN Real Heroes Award यांसह अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे.
‘थ्री इडियट्स’ आणि सोनम वांगचुक 3 Idiots and Sonam Wangchuk
आमिर खान अभिनित “3 Idiots” या चित्रपटातील “फुन्सुख वांगडू” या पात्राची प्रेरणा काही प्रमाणात सोनम वांगचुक यांच्या कार्यातून घेतल्याचे व्यापकपणे मानले जाते. या चित्रपटानंतर त्यांची लोकप्रियता अधिक वाढली. मात्र त्यांनी नेहमीच प्रसिद्धीपेक्षा प्रत्यक्ष कामाला अधिक महत्त्व दिले.
लडाखसाठी त्यांचा सत्याग्रह His Satyagraha for Ladakh
२०१९ मध्ये लडाखला केंद्रशासित प्रदेशाचा दर्जा मिळाल्यानंतर स्थानिक लोकांच्या अनेक अपेक्षा निर्माण झाल्या. पुढील काळात रोजगार, पर्यावरण संरक्षण, स्थानिक प्रतिनिधित्व आणि संविधानाच्या सहाव्या अनुसूचीअंतर्गत संरक्षण या मागण्यांसाठी सोनम वांगचुक यांनी शांततामय आंदोलन सुरू केले.
त्यांनी अनेक वेळा उपोषण केले आणि देशाचे लक्ष हिमालयाच्या पर्यावरणीय संकटाकडे वेधण्याचा प्रयत्न केला.
*सरकारबाबत त्यांची भूमिका*
सोनम वांगचुक यांचे म्हणणे आहे की लडाखच्या विकासात स्थानिक नागरिकांचा सहभाग आवश्यक आहे. पर्यावरणाचा समतोल राखून विकास झाला पाहिजे. त्यांनी केंद्र सरकारकडे अनेक वेळा संवादाची मागणी केली.
दुसरीकडे, सरकारने लडाखच्या विकासासाठी पायाभूत सुविधा, रस्ते, संरक्षण व्यवस्था आणि इतर योजनांवर भर दिल्याचे सांगितले आहे. तथापि, सहाव्या अनुसूचीसारख्या काही मागण्यांवर अपेक्षित निर्णय झालेला नसल्याने आंदोलन सुरूच राहिले. त्यामुळे हा विषय आजही चर्चेचा आहे.
अहिंसक आंदोलनाचा मार्ग path of non violent protest
महात्मा गांधींच्या सत्याग्रहाच्या परंपरेवर विश्वास ठेवत सोनम वांगचुक यांनी शांततामय आंदोलनाचा मार्ग स्वीकारला. त्यांच्या आंदोलनाचा उद्देश कोणत्याही व्यक्ती किंवा पक्षाविरुद्ध संघर्ष नसून, हिमालय आणि लडाखच्या भविष्यासाठी जनजागृती करणे हा आहे.
त्यांच्या मते, विकास आणि पर्यावरण यांच्यात संघर्ष नसून समन्वय असला पाहिजे.
तरुणांसाठी प्रेरणास्थान
सोनम वांगचुक तरुणांना नोकरी शोधणारे नव्हे तर रोजगार निर्माण करणारे बनण्याचे आवाहन करतात. विज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या समस्या सोडवण्यासाठी करावा, असे ते सांगतात. नवोपक्रम, उद्योजकता आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा समतोल राखणारे शिक्षणच देशाचे भविष्य घडवू शकते, असा त्यांचा विश्वास आहे.
थोडक्यात……
सोनम वांगचुक हे केवळ अभियंता किंवा संशोधक नाहीत; ते आधुनिक भारतातील शाश्वत विकासाचे एक प्रभावी विचारवंत आहेत. त्यांनी हिमालयातील कठीण परिस्थितीत विज्ञानाच्या मदतीने लोकांच्या जीवनात परिवर्तन घडवले. विद्यार्थ्यांना नवे शिक्षण दिले, पर्यावरणासाठी आइस स्तूपसारखी अभिनव संकल्पना विकसित केली, स्थानिक समाजाला स्वावलंबी बनवले आणि सीमावर्ती भागातील आव्हानांसाठी उपयुक्त उपाय सुचवले.
त्याचबरोबर, लडाखच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक हितासाठी त्यांनी सत्याग्रहाचा मार्ग स्वीकारून लोकशाही पद्धतीने आपले विचार मांडले. त्यांच्या सर्व मागण्यांशी प्रत्येकजण सहमत असेलच असे नाही; परंतु पर्यावरण, शिक्षण, स्थानिक सहभाग आणि शाश्वत विकास यांसंबंधी त्यांनी उपस्थित केलेले प्रश्न अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
आजच्या हवामान बदलाच्या आणि पर्यावरणीय संकटाच्या युगात सोनम वांगचुक यांचे कार्य आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते—विकास हा निसर्गाशी संघर्ष करून नव्हे, तर निसर्गाशी मैत्री करून साध्य झाला पाहिजे. म्हणूनच ते भारतातील आणि जगातील नव्या पिढीसाठी प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखले जातात.