भारतीय आहारसंस्कृतीत अनेक पारंपरिक धान्यांना विशेष महत्त्व आहे. त्यापैकी वरई, ज्याला अनेक ठिकाणी भगर, सामा, सामक किंवा सांवा असेही म्हटले जाते. हे एक अत्यंत पौष्टिक आणि आरोग्यदायी धान्य आहे. उपवासाच्या दिवसांत याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो; परंतु केवळ उपवासापुरतेच नव्हे, तर दैनंदिन आहारातही वरईचा समावेश करणे फायदेशीर ठरते. हलके, सहज पचणारे आणि पोषक घटकांनी समृद्ध असल्यामुळे आजच्या आरोग्य-जागरूक जीवनशैलीत वरईला पुन्हा एकदा विशेष स्थान मिळत आहे.
वरई( भगर) म्हणजे काय?
वरई हे एक लघुधान्य (Millet) आहे. हे आकाराने लहान असले तरी त्यामध्ये शरीरासाठी आवश्यक असलेले अनेक पोषक घटक आढळतात. भारतातील विविध राज्यांत याची लागवड केली जाते. कमी पाण्यात येणारे आणि प्रतिकूल हवामानातही तग धरणारे हे पीक शेतकऱ्यांसाठीही उपयुक्त मानले जाते.
वरईचे (भगर) पोषणमूल्य
वरईमध्ये खालील महत्त्वाचे पोषक घटक आढळतात:
1 कार्बोहायड्रेट्स – शरीराला ऊर्जा देतात.
2 प्रथिने (Proteins) – स्नायूंच्या वाढीस व दुरुस्तीस मदत करतात.
3 आहारातील तंतू (Dietary Fiber) – पचनक्रिया सुधारतात.
4 लोह (Iron) – रक्तनिर्मितीसाठी आवश्यक.
5 कॅल्शियम – हाडे व दात मजबूत ठेवण्यासाठी उपयुक्त.
6 फॉस्फरस आणि मॅग्नेशियम – शरीरातील विविध क्रियांना मदत करतात.
वरईचे (भगर) आरोग्यदायी फायदे Benefitsof Varai (Barnyard Millet)
१ पचनासाठी उपयुक्त
वरई हलकी असल्यामुळे ती सहज पचते. आहारातील तंतूंमुळे पचनक्रिया सुरळीत राहण्यास मदत होते.
२ ऊर्जा देणारे धान्य
यामधील कार्बोहायड्रेट्स शरीराला आवश्यक ऊर्जा पुरवतात. त्यामुळे उपवासात वरईचे पदार्थ खाल्ल्यानंतर दीर्घकाळ तृप्तीची भावना राहते.
३ वजन नियंत्रणासाठी मदत
तंतुमय पदार्थ असल्यामुळे भूक लवकर भागण्यास मदत होते. त्यामुळे अति खाणे कमी होण्यास हातभार लागू शकतो.
४ हाडांच्या आरोग्यासाठी फायदेशीर. कॅल्शियम आणि इतर खनिजांमुळे हाडे व दात मजबूत राहण्यास मदत मिळते.
५ रक्तनिर्मितीस साहाय्य
लोहाच्या उपस्थितीमुळे शरीरातील रक्तनिर्मिती प्रक्रियेला मदत होते.
६ ग्लूटेनमुक्त पर्याय
वरई हे नैसर्गिकरीत्या ग्लूटेनमुक्त धान्य आहे. त्यामुळे गहू टाळणाऱ्या काही लोकांसाठी हा एक पर्याय ठरू शकतो.
७ हृदयाच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त
तंतुमय पदार्थ आणि खनिजे संतुलित आहाराचा भाग म्हणून हृदयाच्या आरोग्यासाठी लाभदायी ठरू शकतात.
उपवासात वरईचे महत्त्व
महाराष्ट्रात एकादशी, नवरात्र, महाशिवरात्री आणि इतर उपवासांच्या दिवशी वरईचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. कारण:
वरईपासून बनणारे लोकप्रिय पदार्थ
वरईचा भात
तांदळाप्रमाणे शिजवून दही, आमटी किंवा उपवासातील पदार्थांसोबत खाल्ला जातो.
वरईची खिचडी
शेंगदाणे, बटाटा, हिरवी मिरची आणि जिरे वापरून तयार केलेली खिचडी अत्यंत चविष्ट लागते.
वरईची खीर
दूध, साखर किंवा गूळ घालून बनवलेली खीर पौष्टिक आणि स्वादिष्ट असते.
वरईचे थालीपीठ
वरईचे पीठ वापरून तयार केलेले थालीपीठ सकाळच्या नाश्त्यासाठी उत्तम पर्याय आहे.
वरईची इडली किंवा डोसा
आधुनिक आहारपद्धतीत वरईपासून इडली, डोसा आणि उपमाही तयार केला जातो.