14 ऑगस्ट हा जागतिक सरडा दिन आहे त्यानिमित्त सरड्याविषयी अधिक माहिती सांगणारा हा लेख आहे .सरडा हा आपल्या आजूबाजूला सहज दिसणारा सरपटणारा प्राणी (Reptile) आहे. घराच्या भिंतीवर किंवा छतावर वेगाने धावणारी पाल आपण अनेकदा पाहतो. त्यामुळे सरडा हा आपल्याला परिचित असला, तरी त्याच्या जीवनशैलीबद्दल, शरीररचनेबद्दल आणि निसर्गातील भूमिकेबद्दल अनेकांना फारशी माहिती नसते.
सरड्यांच्या जगात मोठी विविधता आहे. काही सरडे अगदी छोटे असतात, तर काहींची लांबी अनेक फूट असू शकते. काही जमिनीवर राहतात, काही झाडांवर, काही वाळवंटी प्रदेशात, तर काही पाण्याच्या आसपास आढळतात. काही सरडे कीटक खातात, काही फळे व वनस्पती खातात, तर काही मोठे सरडे इतर प्राण्यांची शिकार करतात.
सरड्याचे शेपटी तुटल्यानंतर पुन्हा वाढणे, भिंतीवर आणि काचेवर चालणे, रंग बदलणे, उन्हात बसणे यांसारखी वैशिष्ट्ये निसर्गाच्या अद्भुत क्षमतेची ओळख करून देतात.
सरडा म्हणजे काय? (What is a Lizard?)
सरडा हा Squamata या सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या गटातील प्राणी आहे. याच गटात सापांचाही समावेश होतो. जगभरात सरड्यांच्या हजारो प्रजाती आढळतात.
सरड्यांच्या शरीरावर साधारणपणे खवले असतात. अनेक सरड्यांना चार पाय, शेपटी आणि बाह्य कानाची छिद्रे असतात. मात्र सरड्यांच्या प्रजातींमध्ये शरीररचना, आकार, रंग आणि राहणीमानात मोठा फरक आढळतो.
सरडे अंटार्क्टिका वगळता जगातील जवळजवळ सर्व खंडांमध्ये आढळतात. जंगल, गवताळ प्रदेश, वाळवंट, डोंगराळ भाग आणि मानवी वस्त्यांच्या आसपासही त्यांचे अस्तित्व आढळते.
घरातील पाल म्हणजे सरडाच का? (House Gecko)
पाल आणि सरडा दिसायला सारखेच दिसत असले तरी ते दोन्हीही प्राणी सरपटणारे आहेत. आणि वेगळे पण आहेत. घराच्या भिंतीवर आणि छतावर दिसणाऱ्या पालीला सामान्य भाषेत सरडा असेही म्हटले जाते. पाल ही gecko प्रकारातील सरपटणारी प्राणी आहे.
घरातील पाल प्रामुख्याने माश्या, डास, पतंग, झुरळांची लहान पिल्ले आणि इतर छोटे कीटक खाते. त्यामुळे घरातील कीटकांची संख्या कमी करण्यास ती काही प्रमाणात मदत करू शकते.म्हणून घरात पाल दिसली म्हणून लगेच घाबरण्याचे कारण नाही. मात्र अन्नपदार्थ आणि स्वयंपाकघर स्वच्छ ठेवणे, खिडक्यांना जाळ्या लावणे आणि घरातील भेगा बंद करणे यामुळे पाली घरात येण्याचे प्रमाण कमी करता येते.
सरडे किती प्रकारचे असतात? (Types of Lizards)
सरड्यांच्या अनेक कुटुंबांमध्ये हजारो प्रजातींचा समावेश होतो. त्यातील काही प्रसिद्ध प्रकार पुढीलप्रमाणे आहेत—
1 पाल किंवा गेको (Gecko)
घराच्या भिंतीवर दिसणारी पाल हा गेको समूहातील प्राणी आहे. त्यांच्या पायांच्या बोटांवरील सूक्ष्म रचनांमुळे त्यांना गुळगुळीत भिंतीवर आणि काचेवरही चालता येते.
2 इग्वाना (Iguana)
इग्वाना प्रामुख्याने मध्य आणि दक्षिण अमेरिका तसेच आसपासच्या प्रदेशात आढळतात. काही प्रजाती वनस्पती आणि फळे खातात.
3 गिरगिट (Chameleon)
गिरगिट हे रंग बदलण्याच्या क्षमतेसाठी प्रसिद्ध आहे. त्याचे डोळे स्वतंत्रपणे वेगवेगळ्या दिशेने पाहू शकतात. त्याची लांब जीभ शिकार पकडण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त असते.
4 मॉनिटर सरडे (Monitor Lizards)
मॉनिटर सरड्यांच्या अनेक प्रजाती आशिया, आफ्रिका आणि ऑस्ट्रेलियात आढळतात. भारतात बंगाल मॉनिटर (Bengal Monitor) यांसारख्या प्रजाती आढळतात.
5 कोमोडो ड्रॅगन (Komodo Dragon)
कोमोडो ड्रॅगन हा जगातील सर्वात मोठा जिवंत सरडा मानला जातो. तो इंडोनेशियातील काही बेटांवर आढळतो. त्याची लांबी सुमारे तीन मीटरपर्यंत जाऊ शकते.
सरडे काय खातात? (What Do Lizards Eat?)
सरड्यांचा आहार त्यांच्या प्रजातीवर आणि आकारावर अवलंबून असतो.
लहान सरडे प्रामुख्याने—
माश्या,डास,पतंग,मुंग्या,टोळ, कोळी,इतर लहान कीटक
खातात.
काही सरडे फळे, पाने आणि इतर वनस्पतीजन्य पदार्थ खातात. मोठ्या सरड्यांच्या काही प्रजाती बेडूक, मासे, अंडी, पक्षी किंवा इतर लहान प्राण्यांची शिकार करू शकतात.त्यामुळे सर्व सरडे मांसाहारी असतात, असे म्हणणे योग्य नाही.
सरडे उन्हात का बसतात? (Why Do Lizards Bask in the Sun?)
सरडे ectothermic प्राणी आहेत. म्हणजे त्यांच्या शरीराचे तापमान नियंत्रित करण्यासाठी ते मोठ्या प्रमाणात बाहेरील वातावरणातील उष्णतेवर अवलंबून असतात.म्हणून सकाळच्या वेळी सरडा दगडावर, भिंतीवर किंवा एखाद्या उबदार ठिकाणी शांतपणे बसलेला दिसतो. सूर्याच्या उष्णतेमुळे त्याच्या शरीराचे तापमान वाढण्यास मदत होते.तापमान जास्त झाल्यानंतर तो सावलीच्या किंवा थंड जागेचा शोध घेतो.
सरडा भिंतीवर आणि छतावर कसा चालतो? (How Do Lizards Walk on Walls?)
घरातील पालीची सर्वात आश्चर्यकारक क्षमता म्हणजे ती उभ्या भिंतीवर आणि अगदी छतावरही चालू शकते.
याचे रहस्य तिच्या पायांच्या बोटांमध्ये आहे. गेकोच्या पायांच्या बोटांवर अतिशय सूक्ष्म केसांसारख्या रचना असतात. त्यांना setae असे म्हणतात.
या सूक्ष्म रचनांमुळे पाय आणि पृष्ठभाग यांच्यात अतिशय मोठ्या प्रमाणावर संपर्क निर्माण होतो. त्यामुळे पाल भिंतीवर घट्ट पकड घेऊ शकते.याच नैसर्गिक क्षमतेचा अभ्यास करून शास्त्रज्ञांनी कृत्रिम चिकट पदार्थ आणि रोबोटिक्सच्या क्षेत्रातही संशोधन केले आहे.
सरड्याची शेपटी का तुटते? (Why Does a Lizard Lose Its Tail?)
सरड्याच्या शरीरातील सर्वात प्रसिद्ध वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची शेपटी सोडण्याची क्षमता.
एखाद्या शिकारी प्राण्याने सरड्याची शेपटी पकडली किंवा त्याला मोठा धोका जाणवला तर काही प्रजाती स्वतःची शेपटी शरीरापासून वेगळी करू शकतात. या प्रक्रियेला Autotomy म्हणतात.
शेपटी वेगळी झाल्यानंतर ती काही काळ हलताना दिसू शकते. त्यामुळे शिकारीचे लक्ष शेपटीकडे जाते आणि सरड्याला पळून जाण्याची संधी मिळते.
तुटलेली शेपटी पुन्हा वाढते का? (Lizard Tail Regeneration)
काही सरड्यांच्या प्रजातींमध्ये तुटलेली शेपटी नंतर पुन्हा वाढू शकते. मात्र नवीन शेपटी मूळ शेपटीसारखी पूर्णपणे समान असेलच असे नाही.तिची रचना, रंग, खवले आणि हाडांची रचना मूळ शेपटीपेक्षा वेगळी असू शकते.ही क्षमता प्राणिजगतामधील अत्यंत उल्लेखनीय पुनरुत्पादन प्रक्रियांपैकी एक आहे.
सरडा रंग का बदलतो? (Why Do Lizards Change Color?)
सर्व सरडे रंग बदलू शकत नाहीत. मात्र गिरगिटासारख्या काही प्रजाती रंग आणि त्वचेच्या छटांमध्ये बदल करण्यासाठी प्रसिद्ध आहेत.रंग बदलण्यामागे केवळ शत्रूपासून लपणे हेच कारण नसते. शरीराचे तापमान, प्रकाश, संवाद आणि प्रजननाच्या काळातील संकेत यांसारख्या विविध कारणांमुळेही काही सरड्यांच्या रंगात बदल होऊ शकतो.
सरड्याला पापण्या असतात का? (Do Lizards Have Eyelids?)
अनेक सरड्यांना डोळ्यांवर पापण्या असतात आणि ते डोळे मिटू शकतात. मात्र सर्व सरपटणाऱ्या प्राण्यांची डोळ्यांची रचना सारखी नसते.गेकोच्या काही प्रजातींमध्ये डोळ्यांची स्वच्छता राखण्यासाठी जीभेचा उपयोग केला जातो. हीदेखील निसर्गातील एक रंजक बाब आहे.
सरड्याचे पर्यावरणातील महत्त्व (Importance of Lizards in Ecosystem)
सरडा आकाराने छोटा असला तरी पर्यावरणातील त्याचे महत्त्व मोठे आहे.अनेक लहान सरडे मोठ्या प्रमाणावर कीटक खातात. त्यामुळे कीटकांच्या संख्येवर नैसर्गिक नियंत्रण ठेवण्यास ते मदत करतात.
त्याच वेळी सरडे स्वतः अनेक पक्षी, साप, मोठे सरपटणारे प्राणी आणि इतर शिकारी प्राण्यांचे खाद्य असतात.त्यामुळे सरडा हा अन्नसाखळीचा (Food Chain) महत्त्वाचा भाग आहे.
सरड्यांची संख्या कमी झाली तर त्याचा परिणाम त्यांच्या शिकारी प्राण्यांवर आणि ते खात असलेल्या जीवांवरही होऊ शकतो. म्हणूनच जैवविविधतेच्या दृष्टीने सरड्यांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे.
सरड्यांना कोणते धोके आहेत? (Threats to Lizards)
अनेक सरड्यांच्या प्रजातींसमोर आज विविध धोके निर्माण झाले आहेत.
यामध्ये—जंगलतोड ,नैसर्गिक अधिवासाचा नाश,शहरीकरण , प्रदूषण,हवामानातील बदल,
रस्ते आणि मानवी विकासकामे
काही ठिकाणी अवैध वन्यजीव व्यापार यांचा समावेश होतो.
विशिष्ट सरड्यांची प्रजाती कुठे आढळते आणि तिची संख्या किती आहे, यावर तिची संवर्धन स्थिती अवलंबून असते. त्यामुळे प्रत्येक सरड्याला एकसारखे धोक्यात आलेले किंवा सुरक्षित समजणे योग्य नाही.
सरड्याबद्दल 15 रंजक गोष्टी (Interesting Facts About* Lizards)
1 सरडा हा सरपटणारा प्राणी आहे
2 सरड्यांच्या जगभरात हजारो प्रजाती आढळतात.
3 अंटार्क्टिका वगळता जवळजवळ सर्व खंडांमध्ये सरडे आढळतात.
4 काही सरडे धोका जाणवल्यावर शेपटीचा भाग सोडू शकतात.
5 काही प्रजातींमध्ये तुटलेली शेपटी पुन्हा वाढू शकते.
6 घरातील पाल कीटक खाते.
7 काही गेको भिंतीवर आणि छतावर चालू शकतात.
8 काही सरडे रंग बदलू शकतात.
9 गिरगिटाचे दोन्ही डोळे स्वतंत्रपणे वेगवेगळ्या दिशांना पाहू शकतात.
10 काही सरडे उन्हात बसून शरीराचे तापमान नियंत्रित करतात.
11 सर्व सरडे मांसाहारी नसतात.
12 काही मोठे सरडे इतर प्राण्यांची शिकार करतात.
13 कोमोडो ड्रॅगन हा सर्वात मोठा जिवंत सरडा आहे.
14 सरडे अनेक परिसंस्थांमध्ये अन्नसाखळीचा महत्त्वाचा भाग आहेत.
15 काही सरडे कीटकांची संख्या नियंत्रित करण्यास मदत करतात.
घरात सरडा दिसल्यास काय करावे?
घरात पाल किंवा सरडा दिसल्यास घाबरून त्याला मारण्याची आवश्यकता नाही. शक्य असल्यास त्याला बाहेर जाण्यासाठी मार्ग द्यावा.
घर स्वच्छ ठेवणे, अन्नाचे कण उघडे न ठेवणे, खिडक्यांना जाळ्या लावणे आणि कीटकांची संख्या कमी ठेवणे यामुळे घरात पाली येण्याचे प्रमाण कमी होऊ शकते.
वन्य सरडे पकडणे, त्यांना त्रास देणे किंवा त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासातून बाहेर काढणे टाळावे.
जागतिक सरडा दिन का महत्त्वाचा आहे? (World Lizard Day)
14 ऑगस्ट हा जागतिक सरडा दिन आहे. सरड्यांविषयी अनेक गैरसमज समाजात आढळतात. काही लोक सरड्यांना घाबरतात, तर काही जण त्यांच्याबद्दल तिरस्काराची भावना ठेवतात. परंतु निसर्गातील प्रत्येक जीवाची स्वतःची भूमिका असते.
जागतिक सरडा दिन (World Lizard Day) हा सरड्यांच्या विविध प्रजाती, त्यांचे जीवन, अधिवास आणि पर्यावरणातील योगदान याबद्दल जनजागृती करण्याची एक संधी आहे.या निमित्ताने आपल्या आजूबाजूला दिसणाऱ्या छोट्या जीवांकडे केवळ भीतीच्या नजरेने न पाहता त्यांचे निसर्गातील स्थान समजून घेणे आवश्यक आहे.
————–
सरडा हा छोटा आणि साधा दिसणारा प्राणी असला तरी त्याच्या जीवनात अनेक आश्चर्यकारक गोष्टी दडलेल्या आहेत. भिंतीवर चालण्याची क्षमता, शेपटी सोडण्याची युक्ती, काही प्रजातींची रंग बदलण्याची क्षमता आणि पर्यावरणातील महत्त्वाची भूमिका यामुळे सरडा हा निसर्गातील अत्यंत मनोरंजक प्राणी ठरतो.
घरातील पाल असो किंवा जगातील सर्वात मोठा कोमोडो ड्रॅगन असो, प्रत्येक सरड्याचे निसर्गातील स्वतःचे स्थान आहे. त्यामुळे सरड्यांविषयी योग्य माहिती घेणे, गैरसमज दूर करणे आणि त्यांच्या अधिवासाचे संरक्षण करणे ही जैवविविधता टिकवण्यासाठी महत्त्वाची बाब आहे.सरडा छोटा असला तरी निसर्गाच्या मोठ्या साखळीत त्याचे योगदान निश्चितच मोठे आहे.