देवमासा अर्थात ब्लू व्हेल (Blue Whale). या मास्याविषयी आपण नेहमी चमत्कारिक मासा म्हणून पाहत आलो आहे. समुद्राच्या अथांग पाण्यात अनेक प्रकारचे मासे आणि जलचर प्राणी आढळतात. मात्र समुद्रात राहूनही मासा नसलेला एक महाकाय प्राणी आहे—तो म्हणजे देवमासा किंवा व्हेल (Whale). आकाराने प्रचंड असलेला देवमासा दिसायला माशासारखा वाटत असला, तरी तो प्रत्यक्षात सस्तन प्राणी आहे. त्याचे जीवन, श्वसनक्रिया, पिल्लाला दूध पाजण्याची पद्धत आणि प्रचंड आकार यामुळे तो जगातील सर्वांत आश्चर्यकारक प्राण्यांपैकी एक ठरतो.
देवमासा सस्तन प्राणी का आहे? (Why Is a Whale a Mammal?)
देवमासा सस्तन प्राणी असल्याचे सर्वांत महत्त्वाचे कारण म्हणजे तो जिवंत पिल्लाला जन्म देतो आणि मादी आपल्या पिल्लाला दूध पाजते. याशिवाय देवमाशाला माशांप्रमाणे कल्ले नसतात; तो फुफ्फुसांच्या साहाय्याने श्वास घेतो. देव मासा आपल्या पिल्लांना दूध पाजतो याबद्दल अनेक लोक अनभिज्ञ आहेत. त्यामुळे त्यांना हा प्राणी सस्तन आहे का? याबद्दल साशंकता निर्माण होते; पण ती साशंकता पूर्णतः चुकीची आहे.
सस्तन प्राण्यांची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये देवमाशामध्ये आढळतात. तो उष्णरक्ती प्राणी आहे, त्याच्या शरीरात फुफ्फुसे आहेत आणि मादीच्या शरीरात स्तनग्रंथी असतात. त्यामुळे पाण्यात राहूनही देवमासा सस्तन प्राण्यांच्या गटात मोडतो.
देवमासा आपल्या पिल्लाला दूध कसे पाजतो? (How Does a Whale Feed Milk to Its Calf?)
देवमाशाच्या जीवनातील सर्वांत रंजक गोष्ट म्हणजे पिल्लाला दूध पाजण्याची पद्धत.
मादी देवमाशाच्या शरीरात स्तनग्रंथी असतात. पिल्लाचा जन्म झाल्यानंतर ते आईच्या शरीराच्या जवळ राहते आणि दूध पिते. देवमाशाचे दूध साध्या दुधापेक्षा अधिक घट्ट आणि चरबीयुक्त असते. त्यात मोठ्या प्रमाणात चरबी आणि प्रथिने असतात. त्यामुळे पिल्लाला भरपूर ऊर्जा मिळते आणि त्याची वाढ अतिशय वेगाने होते.
समुद्राच्या पाण्यात दूध सहज विरघळून वाहून जाऊ नये म्हणून देवमाशाचे दूध तुलनेने घट्ट असते. मादी आपल्या स्नायूंच्या मदतीने दूध पिल्लाच्या तोंडात पोहोचवते.
विशेषतः निळ्या देवमाशाचे पिल्लू आईच्या दुधावर असताना दररोज मोठ्या प्रमाणात वजन वाढवू शकते.
देवमाशाची श्वसनक्रिया कशी होते?(How Does a Whale Breathe?)
देवमासा माशांप्रमाणे पाण्यातील ऑक्सिजन घेत नाही. त्याच्याकडे फुफ्फुसे असतात. त्यामुळे श्वास घेण्यासाठी त्याला समुद्राच्या पृष्ठभागावर यावे लागते.
देवमाशाच्या डोक्याच्या वरच्या बाजूला श्वसनछिद्र (Blowhole) असते. पृष्ठभागावर आल्यानंतर तो या छिद्रातून जोराने हवा बाहेर सोडतो आणि त्यानंतर ताजी हवा फुफ्फुसांमध्ये घेतो.देवमासा पाण्याखाली असताना श्वास घेत नाही. तो श्वास रोखून ठेवतो आणि काही काळानंतर पुन्हा पृष्ठभागावर येतो.
देवमाशाच्या डोक्यावर पाण्याचा फवारा का दिसतो?(Why Does a Whale Blow Water Into the Air?)
देवमासा समुद्राच्या पृष्ठभागावर आल्यानंतर जोराने श्वास सोडतो. त्यातून उबदार व ओलसर हवा बाहेर पडते आणि तिच्यासोबत सूक्ष्म पाण्याचे थेंबही दिसतात.
दूरून पाहिल्यावर हा पाण्याचा फवारा असल्यासारखा दिसतो. प्रत्यक्षात तो देवमाशाच्या श्वसनक्रियेशी संबंधित असतो.
देवमासा किती मोठा असतो?(How Big Is a Blue Whale?)
देवमाशांच्या अनेक प्रजाती आहेत. त्यापैकी निळा देवमासा (Blue Whale) हा पृथ्वीवरील सर्वांत मोठा ज्ञात प्राणी आहे.
देवमासा साधारण 30 मीटरपेक्षा अधिक लांब होऊ शकतो. त्याचे वजन 100 टनांपेक्षा जास्त असू शकते. काही मोठ्या देवमाशांचे वजन सुमारे 150 टनांपर्यंत नोंदवले गेले आहे.
इतक्या प्रचंड आकाराचा हा प्राणी असूनही तो मुख्यतः समुद्रातील अतिशय छोटे जीव खातो, ही गोष्ट विशेष आश्चर्यकारक आहे.
देवमाशाचे पिल्लू किती मोठे असते?(How Big Is a Whale Calf at Birth?)
निळ्या देवमाशाचे पिल्लू जन्मताच प्रचंड मोठे असते. ते दिवसाला 150 ते 200 लिटर दूध पिते.त्याची लांबी साधारण 7 ते 8 मीटर असू असते आणि वजन काही टन असू असते.आईच्या दुधात मोठ्या प्रमाणात चरबी आणि प्रथिने असल्यामुळे पिल्लाची वाढ अत्यंत वेगाने होते. देवमाशाचे पिल्लू दिवसाला सुमारे 40 ते 45 किलोपर्यंत वजन वाढवू शकते, अशी माहिती उपलब्ध आहे.
देवमासा काय खातो?(What Does a Whale Eat?)
देवमाशाचा मुख्य आहार क्रिल (Krill) नावाचे छोटे समुद्री जीव आहेत. क्रिल आकाराने लहान असले तरी त्यांची संख्या समुद्रात प्रचंड आहे. देवमासा मोठ्या प्रमाणात समुद्राचे पाणी तोंडात घेतो. त्यानंतर बॅलीन (Baleen) नावाच्या कंगवासारख्या प्लेट्सच्या साहाय्याने पाणी बाहेर काढतो आणि त्यातील क्रिल गाळून खातो.म्हणजेच पृथ्वीवरील सर्वांत मोठा प्राणी अत्यंत छोटे समुद्री जीव खाऊन आपले पोट भरतो.
देवमासा किती वर्षे जगतो?(How Long Does a Whale Live?)
देवमाशाचे आयुष्य त्याच्या प्रजातीवर अवलंबून असते. निळा देवमासा साधारण 80 ते 90 वर्षे जगू शकतो.मात्र काही देवमाशांच्या प्रजाती यापेक्षा अधिक काळ जगतात. उदाहरणार्थ, बोहेड व्हेल (Bowhead Whale) ही अतिशय दीर्घायुषी सागरी सस्तन प्रजाती असून तिचे आयुष्य 200 वर्षांपेक्षा जास्त असू शकते.
देवमासा आणि मासा यांच्यात काय फरक आहे?(Difference Between a Whale and a Fish)
देवमासा आणि मासा यांच्यात अनेक महत्त्वाचे फरक आहेत.
मासा कल्ल्यांच्या साहाय्याने श्वास घेतो, तर देवमासा फुफ्फुसांनी श्वास घेतो. बहुतेक मासे अंडी घालतात, तर देवमासा जिवंत पिल्लाला जन्म देतो. मादी देवमासा आपल्या पिल्लाला दूध पाजते.
याशिवाय माशांची शेपटी साधारणपणे उभी असते, तर देवमाशाची शेपटी आडवी असते. हीदेखील देवमासा मासा नसल्याची महत्त्वाची खूण आहे.
देवमाशाची काही आश्चर्यकारक वैशिष्ट्ये(Amazing Facts About Whales)
निळा देवमासा हा पृथ्वीवरील सर्वांत मोठा ज्ञात प्राणी आहे.
देवमासा मासा नसून सस्तन प्राणी आहे.तो कल्ल्यांनी नव्हे तर फुफ्फुसांनी श्वास घेतो.
मादी देवमासा आपल्या पिल्लाला अत्यंत पौष्टिक दूध पाजते.
निळ्या देवमाशाचे पिल्लू जन्मानंतर अतिशय वेगाने वाढते.
काही देवमाशांच्या प्रजाती दीर्घकाळ पाण्याखाली राहू शकतात.काही देवमाशांचे आयुष्य 100 वर्षांपेक्षा अधिक असते.देवमासा निसर्गाचा अद्भुत चमत्कार देवमासा हा केवळ समुद्रातील महाकाय प्राणी नाही, तर उत्क्रांतीचा एक विलक्षण नमुना आहे. त्याचे पूर्वज जमिनीवर राहणारे सस्तन प्राणी होते. कालांतराने उत्क्रांतीच्या प्रक्रियेत त्यांनी समुद्रातील जीवनाशी जुळवून घेतले.
आज देवमासा समुद्रात पोहतो, फुफ्फुसांनी श्वास घेतो, जिवंत पिल्लाला जन्म देतो आणि आपल्या पिल्लाला दूध पाजतो. म्हणूनच पाण्यात राहणारा सस्तन प्राणी म्हणून देवमाशाचे अस्तित्व निसर्गातील एक अद्भुत रहस्य आणि उत्क्रांतीचे सुंदर उदाहरण आहे.
……………..
देवमासा मासा नाही, तर सस्तन प्राणी आहे. तो फुफ्फुसांनी श्वास घेतो, जिवंत पिल्लाला जन्म देतो आणि मादी आपल्या पिल्लाला पौष्टिक दूध पाजते. त्यातील निळा देवमासा हा पृथ्वीवरील सर्वांत मोठा ज्ञात प्राणी असून त्याचे वजन 100 टनांपेक्षा जास्त असू शकते.
समुद्राच्या अथांग पाण्यात राहूनही सस्तन प्राण्यांची वैशिष्ट्ये जपणारा देवमासा म्हणजे निसर्गाने निर्माण केलेला एक विलक्षण चमत्कारच होय.