पावसाळा सुरू झाला की महाराष्ट्रातील डोंगर, माळराने, जंगलाच्या कडा आणि शेतांच्या बांधावर विविध प्रकारच्या रानभाज्या उगवतात. या रानभाज्या आपल्या पारंपरिक आहाराचा महत्त्वाचा भाग होत्या. त्यामध्ये पाथरी रानभाजी ही अत्यंत पौष्टिक, चविष्ट आणि आरोग्यदायी मानली जाते.
पूर्वी ग्रामीण भागात आठवड्यातून एक-दोन वेळा तरी रानभाजी खाण्याची परंपरा होती. त्यामुळे शरीराला आवश्यक असलेली अनेक जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि नैसर्गिक प्रतिऑक्सिडंट्स सहज मिळत असत. आधुनिक जीवनशैलीत या रानभाज्या मागे पडल्या असल्या, तरी आज पोषणतज्ज्ञ पुन्हा एकदा स्थानिक आणि पारंपरिक अन्नपदार्थांकडे वळण्याचा सल्ला देत आहेत. पाथरी ही त्यापैकीच एक बहुगुणी रानभाजी आहे.
पाथरी रानभाजी म्हणजे काय?
पाथरी ही पावसाळ्यात नैसर्गिकरीत्या उगवणारी रानभाजी आहे. ओलसर जमीन, शेतांचे बांध, डोंगर उतार आणि माळराने ही तिची वाढ होण्याची प्रमुख ठिकाणे आहेत. कोवळी पाने आणि देठ भाजीसाठी वापरले जातात.
ही भाजी कोणतीही विशेष लागवड न करता निसर्गातून मिळते. त्यामुळे तिला नैसर्गिक (Organic) रानभाजी असेही म्हणतात.
पाथरीचे पोषणमूल्य
पाथरीमध्ये अनेक महत्त्वाचे पोषक घटक आढळतात.
लोह(Iron),कॅल्शियम (Calcium),पोटॅशियम (Potassium),मॅग्नेशियम (Magnesium),फॉस्फरस (Phosphorus),जीवनसत्त्व अ (Vitamin A),जीवनसत्त्व क (Vitamin C),फोलेट (Folate)
तंतुमय पदार्थ (Dietary Fiber)
नैसर्गिक प्रतिऑक्सिडंट्स (Antioxidants)
हे सर्व घटक शरीराच्या वाढीस, रोगप्रतिकारक शक्ती वाढविण्यास आणि अनेक शारीरिक क्रिया सुरळीत ठेवण्यास मदत करतात.
पाथरी रानभाजीचे १५ आरोग्यदायी फायदे
१. रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते.
जीवनसत्त्व अ, क आणि प्रतिऑक्सिडंट्स शरीराची नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती वाढविण्यास मदत करतात.
२. रक्तवाढीस मदत.
लोहामुळे हिमोग्लोबिनची पातळी टिकवून ठेवण्यास मदत मिळते.
३. हाडे मजबूत बनवते.
कॅल्शियम आणि फॉस्फरस हाडे व दात मजबूत ठेवण्यास उपयुक्त ठरतात.
४. पचनक्रिया सुधारते.
तंतुमय पदार्थांमुळे बद्धकोष्ठता कमी होण्यास आणि पचन सुधारण्यास मदत होते.
५. वजन नियंत्रणासाठी उपयुक्त.
कमी कॅलरी आणि भरपूर तंतू असल्यामुळे वजन नियंत्रणात मदत होऊ शकते.
६. मधुमेह असणाऱ्यांसाठी उपयुक्त आहाराचा भाग.
तंतुमय आहारामुळे रक्तातील साखरेतील चढ-उतार कमी ठेवण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, उपचारांचा पर्याय म्हणून नव्हे तर संतुलित आहाराचा भाग म्हणूनच याकडे पाहावे.
७. हृदयाच्या आरोग्यासाठी लाभदायक.
खनिजे आणि प्रतिऑक्सिडंट्स हृदयाच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात.
८. डोळ्यांचे आरोग्य सुधारते.
जीवनसत्त्व अ दृष्टीसाठी महत्त्वाचे आहे.
९. त्वचेचे आरोग्य जपते.
प्रतिऑक्सिडंट्स त्वचेवरील ऑक्सिडेटिव्ह ताण कमी करण्यास मदत करतात.
१०. शरीरातील सूज कमी करण्यास सहाय्य.
पोषक घटकांमुळे शरीराच्या नैसर्गिक संरक्षण प्रक्रियेला मदत मिळते.
११. थकवा कमी करण्यास मदत.
लोह आणि इतर खनिजांमुळे ऊर्जा मिळण्यास हातभार लागू शकतो.
१२. मुलांच्या वाढीसाठी उपयुक्त.
वाढत्या वयात आवश्यक पोषण पुरविण्यास मदत करते.
१३. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी लाभदायक.
हाडे, पचन आणि एकूण पोषणासाठी उपयुक्त ठरू शकते.
१४. नैसर्गिक डिटॉक्स आहाराचा भाग.
हिरव्या पालेभाज्या संतुलित आहाराचा भाग म्हणून शरीराच्या नैसर्गिक शुद्धीकरण प्रक्रियेला मदत करतात.
१५. पारंपरिक अन्नसंस्कृतीचे जतन.
पाथरीसारख्या रानभाज्या जैवविविधता आणि स्थानिक खाद्यपरंपरा टिकवून ठेवण्यास महत्त्वाच्या आहेत.
पाथरीची भाजी कशी बनवावी? How to make Pathari ?
कांदा-लसूण घालून साधी भाजी बेसन किंवा ज्वारीच्या पिठाची पिठपेरणी,मूगडाळ किंवा तूरडाळ घालून भाजी,लसूण-मिरचीचा ठेचा घालून ग्रामीण पद्धतीची भाजी भाकरी, तांदळाची भाकरी किंवा ज्वारीच्या भाकरीसोबत सर्व्ह करावी.
पाथरी खाताना घ्यावयाची काळजी
रानभाजीची योग्य ओळख असल्याशिवाय ती तोडू नये.
कीटकनाशकांची फवारणी झालेल्या भागातील भाजी टाळावी.
स्वच्छ पाण्याने अनेक वेळा धुवावी.
कोवळी पाने वापरावीत.
शंका असल्यास स्थानिक जाणकारांचा सल्ला घ्यावा.
रानभाज्यांचे महत्त्व
आज बाजारात उपलब्ध अनेक भाज्या रासायनिक खतांवर अवलंबून असतात. त्याउलट रानभाज्या नैसर्गिक वातावरणात वाढतात. त्या स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या असल्याने त्यामध्ये नैसर्गिक पोषक घटक मुबलक प्रमाणात असतात. महाराष्ट्रातील अनेक आदिवासी आणि ग्रामीण भागात आजही रानभाज्या हे आरोग्यदायी अन्न मानले जाते.
थोडक्यात……
पाथरी रानभाजी ही निसर्गाने दिलेली एक मौल्यवान देणगी आहे. पोषणमूल्य, औषधी गुणधर्म आणि चव यांचा सुंदर मिलाफ असलेली ही रानभाजी आपल्या पारंपरिक आहाराचा भाग असायला हवी. आधुनिक जीवनशैलीत पुन्हा स्थानिक, हंगामी आणि नैसर्गिक अन्नपदार्थांकडे वळणे ही काळाची गरज आहे. पावसाळ्यात उपलब्ध होणाऱ्या पाथरीसारख्या रानभाज्यांचा योग्य ओळख करून संतुलित आहारात समावेश केल्यास आरोग्य चांगले राखण्यास मदत होऊ शकते.
“आपल्या ताटातील रानभाजी म्हणजे निसर्गाने दिलेले औषधच; पाथरी ही त्यातील एक अनमोल देणगी आहे.”
१. पाथरी रानभाजी कोणत्या ऋतूत मिळते?
मुख्यतः पावसाळ्यात.
२. पाथरीमध्ये कोणते पोषक घटक असतात?
लोह, कॅल्शियम, जीवनसत्त्व अ, जीवनसत्त्व क, तंतुमय पदार्थ आणि प्रतिऑक्सिडंट्स.
३. पाथरीची भाजी कोण खाऊ शकते?
लहान मुले, प्रौढ आणि ज्येष्ठ नागरिक—संतुलित आहाराचा भाग म्हणून.
४. पाथरी रानभाजी रोज खावी का?
विविध पालेभाज्यांप्रमाणेच आठवड्यातून १–२ वेळा आहारात समाविष्ट करणे योग्य ठरू शकते.
५. पाथरीची योग्य ओळख का महत्त्वाची आहे?
कारण काही रानवनस्पती दिसायला सारख्या असू शकतात. चुकीची वनस्पती वापरणे टाळण्यासाठी अचूक ओळख आवश्यक आहे.